سيد مرتضى حسين صدر الافاضل ( مترجم : محمد هاشم )
380
مطلع انوار ( احوال دانشوران شيعه پاكستان و هند ) ( فارسي )
1294 ه ق - تحصيلات خود را به پايان رسانيد و به لكنهو رفت . 1295 ه ق - پدرش مولوى سيد حسن به سفر حج رفت و او ناچار به وطن بازگشت و امامت جماعت به عهدهء او گذاشته شد . 1297 ه ق - بعد از بهبود از بيمارى ، براى زيارت ، به عراق و خراسان رفت . 1298 ه ق - در لكنهو به تحصيل طب مشغول شد . 1301 ه ق - به « آره » ( بيهار ) رفت و در آنجا به طبابت پرداخت . 1310 ه ق - براى مناظره به بهيره سادات رفت و در مقابل سنيان پيروز شد . 1314 ه ق - در پتنه مطب باز كرد ، و در عين حال به وعظ مىپرداخت . 1315 ه ق - ماهنامهاى به نام اصلاح انتشار داد كه تاكنون ادامه دارد . 1322 ه ق - همراه با متعلقان به زيارت عتبات مشرف شد . از طرف حاجى شيخ حسين مازندرانى ، شيخ محمّدطه عرب ، آقاى شريعت اصفهانى ، سيد كاظم طباطبايى و آقاى صدر اجازهنامههاى اجتهاد دريافت كرد . 1324 ه ق - به حج مشرف شد و در 12 شعبان 1352 ه ق بعد از ظهر در زادگاه خود وفات يافت . به زبانهاى اردو ، فارسى و عربى تسلط داشت ، در تقرير و تحرير ، نظم و نثر شهرت پيدا كرده بود . با تأسيس ادارهء « اصلاح و شيعه » در ميان شيعيان بخصوص دار المصنفين اعظمگره خدمت كرد . به طهارت و عبادت به حد كافى توجه داشت و از كودكى به حمايت از اهل بيت و تبليغ مذهب علاقهمند بود . استادان او عبارت بودند از : مولوى غلام صادق ؛ مولوى ضامن على ؛ مولوى محمد امين گوپالپورى ؛ حكيم مير حيدر حسين ؛ حكيم باقر حسين ؛ عماد العلماء سيد محمد مصطفى لكنهوى . از فرزندان او مىتوان مولوى سيد على حيدر و مولوى محمد حيدر را نام برد . تصانيف او عبارتند از : مناظرهء امجديه ( عربى ) ؛ حاشيهء شرح تهذيب ( عربى ) ؛ حاشيهء قطبى ( عربى ) ؛ حاشيهء شرح ملا مبين ، ( عربى ) ؛ حاشيهء ملا حسن ( عربى ) ؛ حاشيهء حمد اللّه ( عربى ) ؛ حاشيهء ملا جلال ؛ رشحة الافضال على طالبى ملا جلال ؛ نخبة البيان ، علم معانى و بيان و شرح آن ؛ المرفعات رد رساله شاه عبد العزيز دهليو نافع القرّاء ( فارسى ) ؛ ذو الفقار حيدر ؛ كنز